FAQ
Antwoorden op alle vragen
die je nog nooit gesteld hebt
Over de beiaard
Is de beiaard een kerkinstrument?
Neen. In Europa zijn bijna alle beiaarden gemeentelijke eigendom en de bespeler heet dan ook stadsbeiaardier.
Een beiaard hangt vaak in een kerktoren omdat de meeste steden geen eigen stadstoren zoals een belfort bezitten. Veel van die kerktorens fungeerden vroeger trouwens als belfort.
Tussen de 16de en 18de kwamen kerk- en abdijbeiaarden vaker voor. Het grootste deel ervan is verdwenen door de opeisingen van de Franse republiek aan het einde van de 18de eeuw.
De situatie in Noord-Amerika is totaal anders. Daar vind je haast geen stadsbeiaarden, maar vooral kerkbeiaarden en instrumenten op universiteitscampussen en in openbare parken.
Is de beiaard verwant met het orgel?
Orgel en beiaard worden door het publiek voortdurend met elkaar verward, tot ergernis van zowel organisten als beiaardiers. Vanwaar toch die eeuwige verwarring?
De eerste oorzaak is niet ver te zoeken. Orgel en beiaard bevinden zich meestal in een kerkgebouw en maken er als het ware deel van uit. Musici zien ook een technische gelijkenis tussen beide instrumenten: beide zijn voorzien van een reeks pedaalnoten die met de voeten worden bespeeld.
Zuiver muzikaal gezien zijn orgel en beiaard zeer verschillende instrumenten. een orgel is een aërofoon of blaasinstrument dat lucht door tinnen pijpen drijft; een beiaard is een idiofoon of slaginstrument dat klepels op bronzen klokken doet slaan. Net zoals bij een piano kan je op een beiaard luid en zacht spelen, afhankelijk van de kracht van de aanslag. Bij een orgel heeft de toetsdruk geen invloed op het klankvolume. Om luider en zachter te spelen beschikt het orgel dan wel weer over technische hulpmiddelen zoals registers en een zwelkast.
In mijn oren klinkt een beiaard vals. Is er iets mis met mijn gehoor of met de beiaard?
Dat hangt ervan af.
Er zijn inderdaad beiaarden die vals klinken. Een klokkengieter moet klokken na het gieten uitdraaien om de klokken op elkaar af te stemmen en om de belangrijkste deeltonen in een klok te ordenen tot een ordelijk akkoord. Niet alle klokkengieters in het verleden beheersten het moeilijke vak van het klokken stemmen.
Bovendien kunnen beiaarden die bij aanvang zuiver klonken, ontstemd raken door luchtverontreiniging. Brons corrodeert door de inwerking van zwavelzuur. Vooral bij kleine klokjes kun je daarvoor een toonverlaging horen. Gelukkig is de grote boosdoener, namelijk zure regen, minder een probleem dan bv. 50 jaar geleden.
Een kleine ontstemming hoeft niet storend te werken, maar klokken die hoorbaar vals klinken, dienen herstemd of vervangen te worden.
Ook een zuiver klinkende beiaard kan de indruk geven vals te klinken. Dat heeft te maken met twee belangrijke eigenschappen van klokken.
Zoals bij elk muziekinstrument wordt de klank van de totaalklank van een klok gevormd door de combinatie van een grondtoon en een groot aantal boventonen. Bij klokken klinken een aantal boventonen opvallend luid. Bovendien liggen de boventonen in een klok in een minder mooi harmonisch patroon dan bij andere instrumenten. Dat alles zorgt ervoor de dat de klank van een klok vol en rijk is, en dat geldt natuurlijk nog meer voor muziek die wordt gespeeld op een beiaard die tientallen klokken rijk is.
Dat is nog niet alles. De klokkenklank heeft een natuurlijke nagalm. Dat maakt een klok aangenaam om naar te luisteren, maar bij klokkenmuziek kan het de verstaanbaarheid van de muziek aantasten. Hoe meer noten op korte tijd worden gespeeld, hoe moeilijker de verstaanbaarheid. En als de beiaardier dan ook nog eens vaak nieuwe toonsoorten opzoekt, gaan de nieuwe toonsoorten botsen met de nagalm van de pas gespeelde klokken. In het extreme geval krijg je een bad van klanken waarin geen melodie meer te ontwaren valt.
Kan je dan geen dempers op klokken plaatsen, zoals op de snaren van een piano? Dat is nog niet met succes uitgeprobeerd. Een klok klinkt blijkbaar uit zolang ze zin heeft. Indien het wel zou lukken, zou er schrale tokkelmuziek uit te toren komen, een verarming ten opzichte van de zangerige klanken van vandaag.
De oplossing voor het probleem ligt in handen van de beiaardier. Hij of zij dient transparante, eerder sobere muziek uit te kiezen om op de beiaard te spelen en ook bij het bewerken van bestaande muziek rekening houden met de klankeigenschap van de beiaard. Bij het uitvoeren kan hij de verstaanbaarheid van de muziek verhogen door een goede interpretatie: belangrijke noten worden geaccentueerd; nevenstemmen worden zacht gespeeld.
Wanneer je dus de indruk hebt dat een beiaard vals klinkt, maak je niet meteen ongerust. Er zijn vele mogelijke oorzaken voor je moet vrezen dat er iets aan de hand is met je gehoor.
Klinken alle beiaarden hetzelfde?
Elke beiaard klinkt anders.
Dat wordt gezegd van elke muziekinstrument, maar bij een beiaard zijn de onderlinge verschillen zeer groot. De zwaarste beiaarden hebben een totaal klokgewicht van 30 ton of meer, terwijl er ook lichtgewichten zijn van nauwelijks een ton. Die twee extremen verschillen anderhalf octaaf in toonhoogte, evenveel als het verschil tussen een bas en een sopraan. Bovendien hebben de klokken van een zware beiaard een langere nagalm.
Ook qua omvang zijn er grote verschillen. Je hebt al een beiaard vanaf 23 klokken, maar de grootste exemplaren op onze planeet zitten intussen aan 77 klokken, dus meer dan het driedubbele. Het verschil tussen beide hoor je niet aan de klank, maar wel aan de muzikale mogelijkheden. Op een XXL beiaard kan de beiaardier zich uitleven in fantasietjes in de extra klokjes bovenaan, terwijl de bespeler van een klein instrument zich moet beperken tot een getrouwe en sobere uitvoering van de partituur.
Historische en moderne beiaarden verschillen ook in klank. De meeste beiaarden uit de 17de en 18de eeuw hebben een minder lange nagalm dan moderne instrumenten. Bovendien zijn ze gestemd in de barokke middentoonstemming, iets dat enkel door specialisten wordt opgemerkt.
Ten slotte heb je nog de hand van de klokkengieter: elke klokkengieter giet klokken volgens zijn bedrijfsprofiel en stemt ze naar best vermogen. De laatste lukte bij vroegere klokkengieters niet altijd even goed.
En last but not least is er nog de rol van de beiaardier. Een knap musicus kan grootse muziek halen uit een instrument met een hese stem. Omgekeerd kan de mooiste beiaard ergerlijk klinken wanneer hij bespeeld wordt door een dilettant.
77 klokken).
Wordt een beiaard beter of slechter met het ouder worden?
Beiaardklokken gaan eeuwen mee. Men ervaart zelfs dat een beiaard mooier gaat klinken naarmate hij ouder wordt. Dat kan het gevolg zijn van gewoontevorming: klokken die men vaak hoort, gaat men uiteindelijk ook liever horen. Eigen beiaard, mooie beiaard.
Sommigen campanologen beweren echter dat klokken écht beter worden met het ouder worden. De theorie gaat als volgt. Een nieuwe klok vertoont vaak kleine foutjes, die veroorzaakt worden door een onvolmaakte menging van het koper en tin, door gietspanningen en dergelijke. Die onvolmaaktheden verhinderen dat de klok ongehinderd uitklinkt. Maar door zeer vaak te trillen, gaan atomen in de klokwand zich verplaatsen, waardoor de kristalstructuur van het brons evenwichtiger wordt en spanningen in het materiaal verdwijnen. Deze theorie is nog onvoldoende getest, maar ze wint aan geloofwaardigheid wanneer men beseft dat een klokwand gedurende enkele eeuwen miljarden keren heen en weer trilt. Klokken zouden dus beter worden met de leeftijd, net zoals goede wijn.
Natuurlijk is het wel belangrijk dat klokken in een zuivere atmosfeer hangen. Zure regen werkt in op klokkenbrons en zorgt ervoor dat een beiaard vals gaat klinken.
De andere onderdelen van een beiaard zijn minder duurzaam dan de klokken. De klepelbollen – die van een zachter metaal zijn dan het klokkenbrons – kunnen afslijten en moeten na een aantal jaren gedraaid, geslepen of vervangen worden. De duurzaamheid van klavieren en draadverbindingen is erg variabel; ze hangt sterk af van de kwaliteit van het geleverde werk en van de frequentie van het onderhoud.
Ik wil een beiaard in mijn toren. Hoe begin ik eraan?
Je wil een beiaard installeren? Bravo. Je hebt wellicht een goede keuze gemaakt. Maar eerst moet je je enkele vragen stellen.
Eerst van al moet je er zeker van zijn dat er buiten jezelf nog andere buurtbewoners zijn die vinden dat de lokale toren een beiaard mist. Als je de enige bent, zal je niet ver komen.
Als er een draagvlak is voor de realisatie van een beiaard, is het belangrijk te weten te komen of de plaatsing van een beiaard technisch mogelijk is. De toren moet voldoende stabiliteit bezitten, de klokkenkamer moet ruim genoeg zijn en het vensteroppervlak moet groot genoeg zijn voor een goede klankuitstraling.
Vervolgens ga je na of de toren geschikt is qua ligging. De ideale beiaardtoren ligt midden in een dynamisch stadscentrum met zo weinig mogelijk gemotoriseerd verkeer en zonder hoge gebouwen in de onmiddellijke omgeving. Een strook groen of een park in de onmiddellijke nabijheid is mooi meegenomen. Enkele rustige cafés, liefst met terras, maken het plaatje helemaal af.
O ja, dan is er nog het budget. De kostprijs van een beiaard ligt lager dan de meeste buitenstaanders denken. Afhankelijk van het gewicht van de beiaard kan je rekenen op een bedrag tussen € 300.000 en € 700.000. Als in de toren al enkele goede luiklokken hangen, kunnen die meestal dienen als basklokken voor de beiaard. Dat spaart alvast de helft van het klokgewicht uit.
Voor de verwerving van een beiaard wordt vaak gebruik gemaakt op crowdfunding, ook al heette dat vroeger nog niet zo. Aangezien de beiaard een gemeenschapsinstrument bij uitstek is, kan de plaatselijke bevolking gemobiliseerd worden via tombola’s, verkoop van stickers, pannenkoekavonden enz. En welke notabele wil niet zijn naam op een bronzen klok vereeuwigd zien?
Als de beslissing tot aankoop van een beiaard genomen is, vraagt men best advies aan een beiaardexpert. Het is goed om andere steden te bezoeken en gemeentebesturen en beiaardiers te polsen naar hun ervaringen. Een onafhankelijk adviseur kan de gemeente helpen bij het bepalen van de optimale omvang van de beiaard, het opstellen van het lastenboek en de keuze uit de voorstellen van verschillende inschrijvers. Bovendien volgt hij de uitvoering van de werken op en voert hij kwaliteitscontroles uit.
Een beiaard die niet regelmatig bespeeld wordt, is waardeloos. Men moet dus op zoek naar een stadsbeiaardier. Dat kan via een open vacaturestelling en een examen. Dat laatste bestaat uit een anonieme speelproef en een interview waarin wordt gepeild naar de visie en motivatie van de kandidaten. Ook hier kan de Vlaamse Beiaardvereniging advies verlenen.
Indien men er zeker van wil zijn dat de nieuwe beiaardier geïntegreerd in het plaatselijke sociale leven, kan men ook proactief een talentvol plaatselijk musicus aanspreken en hem een beiaardiersopleiding laten volgen met het oog op een latere aanstelling als stadsbeiaardier.
Tussen het idee om een beiaard te realiseren en dit moment is er heel wat water naar zee gevloeid (Vredesbeiaard Abdij van Park, 13 september 2018).
Over het bespelen van de beiaard
Woont een beiaardier in zijn toren? Ik hoor immers elk kwartier muziek uit de toren komen.
Misschien woont er ergens ter wereld wel een beiaardier in een toren, maar ik ken er geen.
De korte melodieën die je de hele dag hoort ’s ochtends tot ’s avonds, worden geproduceerd door de beiaardautomaat. Dat is een meestal een computer die zowel het torenuurwerk als de beiaardautomaat aanstuurt. Op enkele plaatsen is nog een historische speeltrommel met pinnen in werking.
De speelfrequentie van de beiaardautomaat hangt af van de wensen van het lokale bestuur. Op de meeste plaatsen speelt hij om het kwartier. In sommige steden is dat maar om het half uur.
Gedurende vier eeuwen draaiden de speeltrommels dag en nacht door. Ze gaven de lokale bevolking het geruststellende gevoel dat de wereld doordraait, ook ’s nachts. Daar kwam in de 20ste eeuw een eind aan, vooral op vraag van hoteleigenaren die klachten kregen van hotelgasten. Nog slechts enkele beiaardautomaten in de Lage Landen spelen ’s nachts dapper door.
Ook al spelen de beiaardiers de tijdsdeuntjes niet live, meestal programmeren ze wel. Beiaardiers die instaan voor een beiaard met een historische mechanische speeltrommel, programmeren ter plekke in de toren. Ze maken het trommeloppervlak leeg door alle pinnen los te schroeven en plaatsen pinnen terug op andere plaatsen, overeenkomstig de gewenste muziek. Dat werkje kan tot een week duren. Boterhammendoos en thermos zijn de beiaardiers beste vriend gedurende die week. Beiaardiers die beschikken over een beiaardcomputer schrijven thuis melodietjes op hun laptop en zenden ze in midi-formaat door naar de computer in de toren. Zij hebben dus ruim tijd voor een biertje achteraf.
Aangezien de meeste speeltrommels vandaag slechts eenmaal om het jaar of om de twee verstoken worden, spelen ze elk kwartier hun vaste, herkenbaar wijsjes. Computerspeelwerken bieden door hun uitgebreid geheugen en programmatorische flexibiliteit echter zoveel mogelijkheden dat die vaste regelmaat wel eens verloren gaat en men elk uur een ander melodietje hoort. In dat geval is het niet verrassend dat sommige buurtbewoners van mening zijn dat de van ’s ochtends tot ‘s avonds een beiaardier aan het werk is in de toren.
Een beiaardier woont niet in zijn toren, maar in sommige torens zou het wel kunnen. Kamer met panoramisch zicht in het belfort van Brugge.
Doet beiaard spelen pijn?
Toeschouwers die het vuisten- en voetenwerk van een beiaardier gadeslaan, maken inderdaad wel eens de bedenking dat beiaardiers masochistisch ingesteld zijn. Zij moeten zich niet ongerust maken. De bewegingen van een beiaardiers zijn groter dan die van een pianist of violist, maar zijn voorspelbaar en beheerst. Bovendien heeft het indrukken van de toetsen meer van een duwbeweging dan van een slagbeweging.
Vroeger droegen beiaardiers wel vaak pinkbeschermers. Oudere teksten en tekeningen van beiaardspel beschrijven het beiaardspel als een activiteit van bloed, zweet en tranen en getuigen vaak van medelijden omwille van zoveel slavenarbeid. De oorzaak van die beschrijvingen moet men zoeken in de stroeve beiaardinstallaties uit vroegere tijden.
De huidige klavieren zijn qua speelgemak merkelijk beter dan hun voorlopers. Vandaag spelen de meeste beiaardiers dan ook zonder bescherming. Ze kweken in de eerste maanden van hun studie een beschermend laagje eelt aan de buitenkant van hun pinken. Het voetenwerk doet evenmin zeer. Sommige beiaardiers spelen zelfs op hun sokken om een beter contact te hebben met de pedaaltoetsen.
Word je van beiaard spelen doof?
Van beiaardspelen word je niet doof.
Toegegeven, je zit als beiaardier dicht bij tientallen geluidsbronnen, en ook het klavier is niet geruisloos. Maar het volume in de klavierkamer overschrijdt zelden of nooit 100 dB, en dat is zeer tolereerbaar gedurende een uur. Bezoekers van de beiaardier zullen meestal beamen dat het geluidsniveau in de klavierkamer best meevalt.
In de weinige gevallen waarin het geluidsniveau te hoog is, draagt een beiaardier best oordopjes. Of hij sluit gewoon de ramen en deuren van zijn beiaardierskamer.
Stemt een beiaardier zijn klokken voor elk concert?
Voor een concert horen luisteraars vaak doelloze nootjes uit de toren komen. En denkt men snel dat de beiaardier zijn klokken aan het stemmen is, zoals orkestmusici hun instrument bijstemmen op het podium.
Een klok kan enkel gestemd worden door ze op een draaibank te plaatsen en aan de binnenzijde uit te vijlen. Dat is het vak van de klokkengieter.
Wat doet de beiaardier dan? Hij regelt de lengte van de draden die de toetsen verbinden met klepels.
Die is immers onderhevig aan temperatuurwisselingen. Wanneer de draden krimpen bij kouder weer, komt de klepel dichter bij de klokwand, waardoor hij na de aanslag te lang tegen de klokwand drukt. De trillingen van de klok worden gesmoord en de klank wordt kort en metaalachtig. Bij warmer weer zetten de draden uit en gaan de klepels verder van de klokwand af staan, zodat ze de klok niet meer raken wanneer een beiaardier subtiele passages speelt.
Om de lengte van elke draad naar believen aan te passen, is elke klavierdraad uitgerust met een draadregelaar, Aangezien de klavierdraden zelfs reageren op geringe temperatuurveranderingen, dient een beiaard in principe afgesteld te worden voor elk concert..
Zit er vertraging op de klank van een beiaard?
Vaak krijg ik de opmerking dat beiaardspelen wellicht moeilijk is omdat de klank met vertraging wordt opgewekt. Dat is een hardnekkig misverstand. Er zit namelijk geen enkel tijdsverschil tussen het indrukken van de toets en het klinken van de klok. De klepels van beiaardklokken hangen op slechts enkele centimeters afstand van de klokwand. Ze slaan de klokken aan zodra de toetsen hun diepste positie hebben bereikt.
Het publiek op straat hoort beiaardmuziek wel met een vertraging van enkele tienden van een seconde. De oorzaak is de trage snelheid van het geluid. Maar dat heeft geen impact op de luisterbeleving.
Mag een beiaardier oefenen op zijn beiaard?
Neen, nooit.
Zoals elk musicus moet een beiaardier nieuw repertoire inoefenen. Maar omwille van de openbare orde kan dat niet op een torenbeiaard. Je zal maar onder de toren wonen en bevoorrecht getuige zijn van vorderingen van de lokale beiaardier, of van het gebrek daaraan.
En toch moet een beiaardier de kans hebben om te oefenen. Is het voor beiaardiers dan aanschuiven aan een bos- of heidebeiaard zonder bewoning in de buurt? Neen, gelukkig is er het oefenklavier, een beiaardklavier zonder klokken De oudste oefenklavieren dateren van het einde van de 16de eeuw en maakten klank op kleine bellen. Oefenklavieren van vandaag produceren klank door middel van klankstaven of gesampelde klokkenklanken. De meeste beroepsbeiaardiers beschikken over een eigen oefenklavier. Studenten kunnen terecht in een beiaardschool of een muziekacademie waar ook beiaardspel wordt onderwezen.
Het is niet omdat je in een zwembad baantjes kan trekken, dat je meteen een succesvol kanaalzwemmer wordt. Daarom is het nuttig indien een student ook de kans krijgt om zijn werk uit te proberen ‘voor echt’. De ‘touch’ in het klavier is verschillend en het klinkend resultaat kan behoorlijk verrassen.
‘Ook Johan Museeuw traint niet enkel op rollen’, was het argument van een West-Vlaamse beiaardier die het ooit bestond om tot vijf uur per dag op zijn toren te oefenen. Het kostte hem zijn baan. Don’t try this in public, do it at home.
Kan je op beiaard vierhandig spelen?
Zeker wel, op voorwaarde dat je met twee bent.
Met twee kan je op beiaard een repertoire spelen waar je solo niet toe in staat bent. Vooral op zware beiaarden klinkt quatre-mainsspel erg aantrekkelijk. Je kan dan mooie contrasten maken tussen de indrukwekkende sonoriteit van de basklokken en het frisse getinkel van de kleinste klokken.
Vooral muziek voor piano vierhandig en symfonische muziek en kan dankzij een vierhandige bewerking overtuigend op klokken tot klinken worden gebracht. Ook wordt wel eens oorspronkelijke beiaardwerk geschreven voor beiaard vierhandig.
Beiaardduo’s komen en gaan. Het langstlopend duo van de jongste jaren is het duo The Bells’ Angels, waarvan ik deel uitmaak samen met mijn collega Twan Bearda. Wij leven ons uit in onder meer romantische orkestwerken als de symfonie van Bizet, de Bolero van Ravel en delen uit Carmina Burana van Carl Orff.
Vierhandig beiaardspel vergt een goede coördinatie tussen beide spelers. Ook hier geldt dus: voldoende oefenen voor je je kunsten uitprobeert op een torenbeiaard.
Kan een beiaard samenspelen met andere instrumenten?
Jazeker. Samenspel tussen beiaard en andere musici is ouder dan je zou verwachten. In 1877 speelde de stadsbeiaard in de Antwerpse kathedraaltoren al samen met koor en orkest in het later beroemd geworden beiaardlied uit de Rubenscantate van Peter Benoit.
Beiaard in samenspel is pas goed op dreef gekomen in de 21ste eeuw. Dat hangt samen met de opkomst van mobiele beiaarden, die vlak bij de andere musici én het publiek kunnen worden geplaatst. Beiaard in samenspel wordt ‘Beiaard+’ genoemd. De jongste jaren heeft het publiek al beiaardmuziek gehoord in de meest diverse combinaties: koperblazers, gitaar, mandoline, piano, doedelzak, solozang, koor, harp, een cello-ensemble, tape enz. Met een mobiele beiaard op een concertpodium is kamermuziek op een podium mogelijk. De kwaliteit van Beiaard+ neemt jaar na jaar toe dankzij betere geluidsversterking, een aangepaste repertoire en instrumenten die geschikt zijn voor indoor opvoeringen.
Beiaard+ vanuit een torenbeiaard is moeilijker en kan enkel wanneer de muziek van de niet-beiaardiers versterkt wordt vanuit de klokkenkamer. Een bijzondere vorm van Beiaard+ is de beiaardcantus, waarbij studenten zingen en drinken onder begeleiding van een torenbeiaard. Ook de beiaardcantus is een fenomeen van de 21ste eeuw. Hij wordt georganiseerd in meer dan 10 steden in Vlaanderen. De oudste en grootste vindt om de drie jaar plaats in Leuven. Hij trekt meer dan 4.000 studenten.
De Leuvense beiaardcantus, editie 2017.
Over de job van beiaardier
Hebben alle beiaardiers een baard?
Men zegt dat domme vragen niet bestaan, maar voor deze maak ik graag een uitzondering. Ze houdt namelijk geen rekening met het feit er ook vrouwelijke beiaardiers zijn – die nemen trouwens elk jaar in aantal toe.
Naast het genderaspect bestaan er nog enkele hardnekkige misverstanden over de fysionomie van de beiaardier en over zijn leeftijd. Die beeldvorming is vermoedelijk ontstaan door het wat ouderwets imago van de beiaard, in combinatie met de talrijke foto’s van de gebaarde Mechelse beiaardiers Jef Denyn en Staf Nees. Vermoedelijk heeft ook de literaire figuur van Quasimodo, de gebochelde klokkenluider van de Notre Dame, de beiaardier het imago bezorgd van een zonderlinge man die in toren woont. Of ligt het aan de gelijkenis van de woorden bejaard en beiaard?
In realiteit zijn de meeste beiaardiers modale mensen de niet opvallen op straat. Behalve door hun dikke pinken. Maar dan moet je al goed kijken.
Is beiaardspelen een echt beroep?
Voor de meeste beiaardiers is het beiaardspel een hobby die wat uit de hand is gelopen. De financiële verloning laat immers geen voltijds engagement in de beiaard toe. De meeste beiaardiers combineren hun engagement dan ook met een ander beroep in de muzikale of buitenmuzikale sfeer. Een combinatie die wel eens voorkomt is die van organist-beiaardier.
Enkel wanneer een beiaardier vijf of meer bespelingen per week kan geven en daar behoorlijk voor betaald wordt, kan hij of zij van het instrument leven. Daarvoor moet een beiaardier dan ook titularis zijn van meerdere instrumenten in verschillende steden. In België komt dat niet zo vaak voor, maar in Nederland zijn er een tiental beiaardiers die door meerdere instrumenten te combineren een voltijds beiaardierschap hebben kunnen uitbouwen.
Welk nut heeft een beiaardier in de samenleving van vandaag?
Vandaag heeft de beiaardier niet enkel een muzikale, maar ook een sociale rol in onze lokale samenleving.
De beiaard is het meest inclusieve instrument dat je je kan indenken. Hij speelt gratis voor iedereen, zonder onderscheid in inkomen, ras, sociale status, lifestyle enz. Hij creëert dus de collectieve luisterervaring bij uitstek en weeft op die manier een zekere verbondenheid tussen luisteraars die in een stad samenwonen, maar die elkaar niet kennen. Door muziek te spelen die die diverse doelgroepen aanspreekt, versterkt de beiaardier die verbondenheid. Hij trekt de luisteraar uit zijn enge bubbel van individuele media- muziekconsumptie on demand. Als enige échte massamedium schrijft de beiaard een groot muzikaal verhaal.
Bovendien creëert de beiaard een tijdsperspectief. Onze maatschappij evolueert zo snel dat de mensen al eens het hoofd kwijtraken. De beiaardier zet een eeuwenoude traditie voort en schept hierdoor een band met het verleden. Hij is in onze moderne steden een factor van vertrouwdheid en continuïteit. Hij is een houvast in de stroom van de tijd en spoort de luisteraar aan om de oppervlakkige ervaring van het hier en nu te overstijgen.
Ik wil beiaardier worden. Hoe begin ik eraan?
Door het te leren, zoals je piano of trompet leert.
De markt voor beiaardiers is echter kleiner dan die van andere musici. Dat is grotendeels bepaald door het beperkt aantal beiaarden dat in onze torens hangt. Daarom kan je je aan een muziekacademie niet zomaar inschrijven voor het instrument beiaard en moet je naar een gespecialiseerde school.
Gelukkig bevindt het grootste opleidingsinstituut ter wereld zich dicht bij huis. Het is de Koninklijke Beiaardschool ‘Jef Denyn’ te Mechelen. Deze school heeft bovendien afdelingen te Leuven, Peer en Roeselare. Je kan met de beiaardstudies starten als je een goede basis van notenleer bezit. Aangezien de beiaard een klavierinstrument is, is ervaring in piano- of orgelspel een voordeel.
Naast het beiaardspel zelf wordt aan de beiaardschool ook harmonie, beiaardgeschiedenis en klokkenkunde of campanologie gedoceerd. De school maakt deel uit van het deeltijds kunstonderwijs. Gemiddeld ben je een halve dag per week met je beiaardlessen bezig, naast het oefenen en huiswerk tussendoor. Afhankelijk van je vorderingen doe je vier tot negen jaar over je beiaardstudie.
Wanneer je het einddiploma van de beiaardschool op zak hebt en een actieve beiaardierscarrière wil uitbouwen, kan je je kandidaat stellen voor de functie van stadsbeiaardier zodra er zich een vacature aandient. Meestal wordt de functie toegewezen na een vergelijkend examen. Dat bestaat uit een speelproef waarin de muzikale vaardigheden van de kandidaten worden beoordeeld, en een interview dat peilt naar de motivatie en sociale vaardigheden van de aspirant-stadsbeiaardiers.
Indien je wordt aangesteld als stadsbeiaardier bestaat je taak erin om per week een of meerdere bespelingen van een uur te geven, meestal tijdens de markt of in het weekend. In de zomer organiseer je zomerconcerten waarvoor meestal ook gastbeiaardiers uit binnen- en buitenland worden uitgenodigd. En verder dien je in je gemeente een netwerk uit te bouwen, zodat je je kan profileren als ambassadeur van je instrument. Als je je beperkt tot een uurtje spelen in de toren, zal dat niet lukken.
Over beiaardmuziek
Kan elk soort muziek gespeeld worden op beiaard?
In een beiaard zit meer muziek dan je denkt. Beiaardiers spelen vandaag een brede waaier aan muziek, gaande van klassiek over volksliederen tot jazz, pop en filmmuziek. Er zijn weinig genres die zich niet lenen om op klokken gespeeld te worden.
Binnen elk genre zijn er wel enkele vuistregels die bepalen of een werk al dan niet goed zal klinken op klokken.
Binnen het klassieke genre doet vooral heldere en voorspelbare barokmuziek het zeer goed. Ook de zangerige melodieën uit de vroege romantiek kan je goed weergeven op klokken. Zware romantiek lukt dan weer minder omwille van de complexiteit en vele modulaties in die muziek. Uit de 20ste eeuw klinken vooral eerder sobere werken (Erik Satie, minimalisme, Ludovico Einaudi…) erg mooi op klokken.
Bijzonder geschikt voor klokken is muziek voor tokkelinstrumenten, zoals luit, gitaar of harp. Door hun sterke ‘attaque’ en zachte nagalm is de klank van die instrumenten is immers verwant met de klank van klokken.
Bij de populaire muziek kan je een eenvoudige vuistregel hanteren: songs die vaak worden gecovered, bijvoorbeeld op piano, doen het zeer goed op klokken. Dat zijn meestal songs waar de melodie primeert op het ritme.
Wees dus niet verrast als je tijdens één bespeling afwisselend muziek Bach, Schubert, Lady Gaga, Harry Styles en Louis Armstrong hoort, met tussenin nog een vleugje filmmuziek en een exotisch accent. De beiaard is er voor iedereen.
Tijdens wekelijkse bespelingen is dus afwisseling en diversiteit troef. Tijdens de zomerconcerten kan het publiek ook kennismaken met muziek die speciaal gecomponeerd is voor beiaard. Er is inderdaad een groeiend repertoire van oorspronkelijke beiaardmuziek die het beste uit de klokken haalt. Dit is geen muziek die je kan meefluiten, maar ze staat wel garant voor boeiende luisterervaringen.
Erbarme dich van Johann Sebastian Bach naast As It Was van Harry Styles. Beide doen het goed op beiaard.
De rijke beiaardcultuur van vroeger heeft ongetwijfeld een schat aan oude beiaardmuziek opgeleverd?
Helaas niet, en de verklaring hiervoor is heel eenvoudig. Beiaardiers noteerden beiaardmuziek enkel voor eigen gebruik en wellicht maakten ze ook gebruik van zang- en klaviermuziek die ze tijdens het spelen aanpasten aan hun instrument. Gedrukte uitgaven van beiaardmuziek bestaat pas vanaf de 20ste eeuw.
Met dit gegeven mag het al een wonder heten dat ongeveer 15 handschriften met beiaardmuziek van voor 1800 is bewaard gebleven. Uit de 17de eeuw kennen we slechts drie handschriften, alle bestemd voor de beiaardautomaat. Ze bevatten een mix van religieuze en wereldlijke liederen en dansen. Ze zijn afkomstig uit Parijs (!), Brussel en Gent. Uit de 18de eeuw zijn zowel bundels voor automaat als handspel bewaard gebleven. Ze zijn afkomstig uit Antwerpen, Leuven, Delft, St.-Omer, Darmstadt en Gdańsk. De handschriften uit de Lage Landen bevatten bewerkingen van populaire dansen, marsen, liederen, opera-aria’s en klavecimbelwerk; die uit Centraal-Europa bevatten uitsluitend kerkliederen.
Enkel van de Leuvense stadsbeiaardier Matthias Vanden Gheyn (1721-1785) is oorspronkelijke beiaardmuziek bewaard gebleven. Zijn 11 virtuoze preludia voor beiaard halen het beste uit de klokken en worden overal ter wereld op beiaarden gespeeld.
Op de werken van Vanden Gheyn na wordt de oude beiaardmuziek eerder zelden gespeeld door beiaardiers van vandaag. Enerzijds is dat jammer, maar anderzijds ook begrijpelijk. Als publieke musici spelen beiaardiers muziek die vandaag actueel is, net zoals hun voorgangers uit de 18de eeuw dat deden.
Welke bekende componisten hebben voor beiaard gecomponeerd?
Bijzonder weinig bekende componisten hebben zich gewaagd aan het schrijven van beiaardmuziek; niet omdat ze dat niet wilden, maar gewoon omdat ze de beiaard niet kenden.
De weinige grote componisten die beiaardmuziek schreven, deden dit meestal naar aanleiding van een toeval of een plaatselijke omstandigheid. Enkele namen: Edward Elgar, Willem Pijper, Alfons Diepenbrock, Samuel Barber, Nino Rota, Gian-Carlo Menotti en John Cage.
Enkele belangrijke componisten uit de Lage Landen hebben een relatief omvangrijk en kwalitatief beiaardrepertoire bijeen geschreven: Jef van Hoof, Arthur Meulemans en Henk Badings. In recente jaren is er voor beiaard kwalitatief werk geschreven door onder meer Wilfried Westerlinck en Frederik Devreese.
Voor de volledigheid vermeld ik nog dat de grote componisten Händel, Haydn, Mozart en Beethoven charmante stukjes hebben geschreven voor huisuurwerken die muziek maakten op klokjes of orgelpijpjes. Die muziek worden wel eens op beiaard gespeeld. En verder is het een zegen voor beiaardiers en hun publiek dat zoveel muziek van de grote Johann Sebastian Bach prachtig klinkt op beiaard.
Bestaan er opnamen van beiaardmuziek?
Er bestaan honderden opnamen van beiaardmuziek. Welke beiaardier die zichzelf respecteert wil immers geen cd-realisatie op zijn cv vermeld zien of figureren in Spotify-lijstjes?
Het opnemen van beiaardmuziek is echter een stevige uitdaging. Micro’s die dicht bij de klokken hangen, capteren een andere klank dan degene die de luisteraars beneden bereikt. Bovendien capteren ze ook de mechanische geluiden van het speelmechanisme. Micro’s die buiten opgesteld staan, capteren de geluiden van de omgeving. En je kan nu eenmaal voor een beiaardopname de omgeving niet auto-, vliegtuig- en windvrij maken.
Ook het montagewerk is best spannend. In een beiaardopname wordt best niet geknipt, want door de nagalm van de klokken vind je moeilijk plekken om te knippen en te plakken zonder dat dat hoorbaar is.
Ook wanneer je naar een perfecte opname luistert, mis je een belangrijke dimensie van de beiaard: het live gebeuren van de toren die muziek uitzendt en de stad transformeert tot concertzaal. Het is ook algemeen bekend dat een biertje beter smaakt met beiaardklanken op de achtergrond.
Een beiaard-cd heeft wel een toeristische waarde. Een Japanse of Canadese toerist neemt met dit schijfje een stukje Vlaamse cultuur mee in zijn koffer.
YouTube filmpjes van spelende beiaardiers hebben voor het grote publiek een grotere educatieve waarde dan beiaard-cd’s. Zij tonen wat er zich tijdens een beiaardconcert afspeelt binnen de muren van de beiaardtoren.
Over het beluisteren van de beiaard
Hoe kan ik weten waar en wanneer een beiaard speelt?
Informatie over optredens van beiaardiers vind je op de toeristische sites of op de toeristische diensten van elke beiaardstad.
In de meeste steden wordt een onderscheid gemaakt tussen bespelingen en concerten.
Een bespeling vindt plaats op geregelde tijdstippen, meestal het hele jaar door. De beiaardier speelt dan niet voor een concertpubliek, maar creëert een aangename sfeer in de stad. In de meeste steden wordt eenmaal per week op de beiaard gespeeld gedurende een uur. De populairste speeldagen zijn de dagen van het weekend en de plaatselijke marktdag – vandaar de naam ‘marktbespeling’. Een bespeling wordt meestal verzorgd door de plaatselijke beiaardier, die een gevarieerd programma met eerder licht verteerbare muziek speelt. De programma’s worden niet vooraf gepubliceerd. Je kan dus liedjes proberen te herkennen.
In de zomer organiseren de meeste beiaardsteden een concertreeks. Naast de lokale beiaardier treden gastbeiaardiers op uit binnen- en buitenland. Het programma wordt vooraf gepubliceerd en er is meestal een rustige luisterplaats voorzien.
Een volledig overzicht van de zomerconcerten in Vlaanderen en in Nederland kan je vanaf de maan mei vinden op de sites van Vlaamse Beiaardvereniging (www.beiaard.org) of de Koninklijke Nederlandse Klokkenspelvereniging (www.klokkenspel.org)
Ik ga naar een zomers beiaardconcert. Wat mag ik verwachten?
In elke stad mag je iets anders verwachten.
In sommige steden worden de luisteraars echt in de watten gelegd. Er is een rustige luisterplaats met stoelen of kussentjes voor het publiek, het verkeer wordt omgeleid, de luisteraars beschikken over een programmaboekje met uitleg over uitvoerder en de gespeelde werken, een commentator geeft bijkomende informatie en op een videoscherm is het beiaardspel life te volgen. Soms wordt er voor het concert een gratis torenbezoek of lezing georganiseerd en is er een meet & greet met de beiaardier na het concert, al dan vergezeld van een biertje.
Het andere uiterste zijn enkele steden waar een wekelijkse bespeling in de zomer het etiket ‘concert’ opgeplakt krijgt. Hier dien je zelf op zoek te gaan naar een plek waar de muziek niet overstemd wordt wordt door het stadslawaai. Naar de titels van de gespeelde muziek heb je het raden en als je een uur lang in de richting van de toren blijft staren word je door de voorbijgangers en ordediensten raar bekeken. Als je helemaal pech hebt, is de bespeling gewoonweg afgelast omwille de vakantie van de plaatselijke beiaardier. Daarom kan het nuttig zijn je via de dienst toerisme te informeren of het concert wel degelijk doorgaat.
Terug naar het ‘echte’ beiaardconcert. Dit heeft een standaardduur van één uur. Indien de stukken in het programmaboekje genummerd zijn, tikt de beiaardier voor elk stuk het overeenkomende aantal maal een klokje aan. Zo kan je het programma altijd volgen, ook al ben je te laat toegekomen of ben je even in slaap gevallen.
Het getrainde beiaardpubliek op de luisterplaats applaudisseert enkel aan het einde van het concert. Enthousiaste gelegenheidsluisteraars plegen al eens tussen twee stukken te klappen, wat altijd leuk is voor de beiaardier. Die hoort immers het applaus tot boven in de toren.
Buiten het zichtbare publiek op de luisterplaats is er het verspreide publiek in de stad. Sommige inwoners zetten op zomeravonden hun raam open, anderen nodigen gasten uit om in de tuin naar de beiaard te luisteren en heel wat toeristen genieten nog het meest van beiaardklanken tijdens het drinken van een glas op een rustig terrasje. Zelf wandel ik graag rond tijdens een beiaardconcert: je hoort het instrument telkens vanuit een andere hoek en je ervaart het samenspel van klokken en stad. Dat is een van de aantrekkelijke aspecten van een beiaardconcert: je geniet ervan op je eigen manier, en dat helemaal gratis.
(foto Geert Mertens).
Over aardrijkskunde en geschiedenis
Is de beiaard Vlaams? Belgisch? Groot-Nederlands?
Van oorsprong is de beiaard Vlaams en Brabants. De oudste vermeldingen van beiaardspel komen uit Duinkerke (toen een Vlaamse stad), Aalst, Antwerpen, Hulst (toen een Vlaamse stad), Antwerpen en Oudenaarde.
Maar hij is ook Belgisch, want ook in Brussel en Wallonië vind je beiaarden.
En hij is ook Groot-Nederlands, want het grootste aantal beiaarden vind je vandaag in Nederland. De identiteit van de beiaard is dus even complex als de geschiedenis van de Lage Landen.
Sinds 1830 is de beiaard in de literatuur zowel ingezet in het kader van het Belgische als het Vlaamse nationalisme, en ook wel eens voor de Groot-Nederlandse zaak. Op politiek vlak kan de beiaard dus met iedereen door één deur.
Belangrijker dan zijn geografische identiteit is het feit dat hij speelt voor iedereen, zonder onderscheid in ras, taal of sociale status. De beiaard is hét inclusieve instrument par excellence.
Waar komt het woord “beiaard” vandaan?
Professionele en would-be taalkundigen hebben verschillende verklaringen geopperd voor de oorsprong van het Middelnederlandse woord ‘beiaard’. Tot op vandaag bleek geen enkele verklaring overtuigend. Persoonlijk geloof ik dat het werkwoord beyaerden een frequentatief is van het werkwoord beien, dat ‘slaan’ betekent (vgl. met het Engelse to beat en het Franse battre). Wordt zeker vervolgd.
Het Middelnederlandse woord beyaert heeft ook de betekenissen ‘roodkleurig paard’ (het Ros Beiaard) en ‘gastenverblijf, ziekenzaal’. Vermoedelijk heeft de term in deze betekenissen een andere oorsprong.
Het woord beyaert komt voor het eerst voor in de literatuur in het midden van de 13de eeuw. Wanneer in het dierepos Vanden Vos Reynaerde een kater de edele delen van een pastoor beschadigt, omschrijft de auteur het beschadigde lichaamsdeel met de termen beyaert en clippelen (‘klepels’). De dubbelzinnige betekenis van het woord ‘klokkenspel’ is dus al minstens acht eeuwen oud. Opvallend is het feit dat de term gebruikt wordt twee eeuwen voor het muziekinstrument ontstaan is. Dat wijst erop dat in de 13de eeuw vermoedelijk al primitieve houten constructies bestonden die het beieren met touwen vergemakkelijkten.
In de meeste talen gebruikt men niet het woord beiaard, maar de term carillon. Dit woord is van Franse oorsprong en sloeg in de middeleeuwen op de praktijk van het beieren op vier luidklokken (‘sonner a carillon’).
Dendermonde: het Ros beiaard voor het belfort met beiaard. Beide zijn Unesco-erkend erfgoed uit Vlaanderen. Taalkundig hebben ze niets met elkaar te maken.
Worden er in België nog beiaarden gegoten?
Neen, al meer dan veertig jaar niet meer.
In 1980 sloot de Leuvense firma Sergeys, de laatste klokkengieterij in België, haar deuren. Hiermee kwam een einde aan een traditie van 500 jaar beiaardbouw in onze streken.
In België zijn wel nog enkele bedrijven actief die torenuurwerken produceren en beiaarden en luidinstallaties plaatsen en onderhouden. Voor de klokken zelf moeten ze zich wenden tot klokkengieters in Nederland, Frankrijk, Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. Verreweg het grootste aantal recente beiaarden in België bestaat uit klokken van de Noord-Brabantse klokkengieterij Koninklijke Eijsbouts.
Welke zijn de belangrijkste beiaardlanden?
Dat hangt ervan hoe je het bekijkt.
Ik verklaar mijn ontwijkend antwoord. Op het vlak van aantal beiaarden staat Nederland op één met ca. 185 instrumenten, van nabij gevolgd door de Verenigde Staten ca. 170 instrumenten. Brons is voor België, met 92 beiaarden. Op enige afstand volgen Frankrijk, Duitsland en Denemarken. In totaal vind je beiaarden in dertig landen. In de meeste van die landen vind je echter maar één of enkele instrumenten. Een opvallende nieuwkomer in de internationale beiaardscene is Oekraïne, dat intussen al zes beiaarden telt.
Wereldwijd zijn er ongeveer 670 beiaarden. Bijna zeven op tien instrumenten is geconcentreerd in de top-3 Nederland, de Verenigde Staten en België. Het is logisch dat die landen ook de actiefste beiaardwerking hebben. De meest professionele uitgebouwde beiaardorganisatie is de Guild of Carillonneurs in North America, die de beiaardiers uit de Verenigde Staten en Canada groepeert.
Vanuit het standpunt van het publiek – waar het toch om gaat – is de beste maatstaf om de beiaardcultuur van een land te meten niet het aantal instrumenten in absolute aantallen, maar het aantal instrumenten per inwoner. Ook hier staat Nederland op de eerste plaats met 10,7 beiaarden per miljoen inwoners, gevolgd door België met 8 beiaarden. Vlaanderen afzonderlijk staat op het niveau van Nederland. Daarna volgen op grote afstand de Scandinavische landen Denemarken, Noorwegen en Zweden. Het dunbevolkte Litouwen staat op een opvallende zesde plaats, en de ‘top-10 wordt vervolledigd door Frankrijk, Zwitserland, de Verenigde Staten en Duitsland.
De noord-zuid-verdeling van de populatie is bijzonder onevenwichtig: van de ca. 670 beiaarden wereldwijd bevindt er zich slechts 8 op het zuidelijk halfrond, en dan nog meestal in (deels) blanke landen: 3 in Australië, 2 in Brazilië, 1 in Nieuw-Zeeland, 1 in Zuid-Afrika en 1 op Ile-de-Ré (dat grondgebied Frankrijk is). Je kan de beiaard nog geen wereldinstrument noemen.
Is België als belangrijk beiaardland volgebouwd met beiaarden?
Laten we ons voor dit punt even beperken tot Vlaanderen, waar de meerderheid van de toreninstrumenten zich bevindt. Op het grondgebied van het Vlaams gewest bevinden zich in 2023 70 handbespeelbare beiaarden. Dat lijkt veel, maar het is een peulschil als je het bijvoorbeeld vergelijkt met bijvoorbeeld de naar schatting 2000 orgels die Vlaanderen rijk is.
Vlaanderen telt afgerond 1 beiaard per 100.000 inwoners en 1 instrument per 200 km². Er is dus nog plaats. Een beiaard speelt immers voornamelijk voor een lokale omgeving en elke woonwijk verdient de gezelligheid van beiaardmuziek.
De jongste jaren zijn er beiaarden bijgekomen in Neerpelt, Puurs, Heverlee (Abdij van Park) en Aarschot. Maar zijn nog een groot aantal toffe gemeenten die het genot van beiaardmuziek moet missen. Een snelle opsomming: Aalter, Aartselaar, Asse, Beveren, Beringen, Boom, Bornem, Edegem, Kontich, Heist-op-den-Berg, Kampenhout, Londerzeel, Vilvoorde, Waregem, Zaventem, Zelzate …
Andere steden bezitten een beiaardautomaat die een eerste opstapje kan zijn naar een volwaardige beiaard: Bilzen, Bocholt, Bree, Denderleeuw, Duffel, Eeklo, Geel, Hamont, Knokke-Heist, Maaseik, Maldegem, Ninove, Oostduinkerke, Schelle, Stekene, Tessenderlo, Torhout en Zonhoven.
Is er plaats voor meer dan een beiaard in een stad? Soms zeker wel. De voorbeelden van Leuven en Mechelen tonen aan dat verschillende beiaarden meerwaarde bieden in verschillende woonwijken. In het kader van stadsontwikkeling zou meer aandacht moeten gaan naar de waarde van beiaardmuziek als gemeenschapsgebeuren. Vergeet niet dat in de 18de eeuw in de grootste steden van de Lage Landen steden 7 tot 10 beiaarden klonken.
Verrassend genoeg zijn er enkele steden die wel een beiaard bezitten, maar geen beiaardier. Dat staat het gelijk aan het niet bezitten van een beiaard; Want een beiaard is pas beiaard als hij speelt.
Besluit: België, noch enig ander land, is volgebouwd met beiaarden.
Klopt het dat de Amerikanen stormlopen voor beiaard?
Stormlopen is veel gezegd. Maar de beiaard heeft bij de Amerikanen wel een gevoelige snaar geraakt. Dat begon in 1914.
Het geweld van de eerste oorlogsmaanden betekende het einde van de beiaarden van Leuven, Ieper en Dendermonde en de meeste beiaarden in de Westhoek. In de Westerse landen werd de ondergang van onze beiaarden in het licht gesteld als een bewijs van de barbaarsheid van de Duitse bezetter, die zelfs cultureel erfgoed niet spaarden.
Na de Eerste Wereldoorlog is de beiaard als cultuurgoed van The Old Country snel doorgedrongen tot de Verenigde Staten. Instrumenten werden gebouwd als herdenkingsmonumenten voor gesneuvelden of als instrumenten van rust en bezinning in parken of aan universiteitscampussen.
Momenteel bezit Amerika een bloeiende en vernieuwende beiaardcultuur, met meer dan 170 instrumenten die vaak in rustige omstandigheden kunnen beluisterd worden. Aan sommige universiteiten wordt het vak beiaard gedoceerd, er bestaan enkele festivals en componisten hebben interessante werken voor het instrument geschreven.
Maar toch is de beiaard nog niet doorgedrongen tot het collectieve bewustzijn van de Amerikaan. Daarvoor zijn er nog steeds te weinig instrumenten in relatie tot de enorme oppervlakte van het land. Daar waar de stedelijke bevolking van de Lage Landen beiaardmuziek als het ware onbewust inademt, beschouwen de Amerikanen het instrument als iets bijzonders en ongewoon. Ze vinden het altijd great.
Beiaard.be 